Integraal Keten Kwaliteit Beheersysteem (IKKB) in de Belgische akker- en tuinbouwsector

Sinds 1999 werken de verschillende beroepsverenigingen uit de verwerkende industrie van plantaardige grondstoffen aan een sluitend systeem voor traceerbaarheid, voedselveiligheid en kwaliteitscontrole binnen de volledige plantaardige keten.

In juni 2000 resulteerden de besprekingen in het Overlegplatform voor de Verwerking van Plantaardige Grondstoffen (afgekort als OVPG). Het OVPG groepeert een aantal Belgische beroepsverenigingen uit de voedingsindustrie met één gemeenschappelijk belang, nl. de verwerking van plantaardige grondstoffen. Dankzij een plan van Integraal Keten Kwaliteit Beheersysteem (IKKB) wil het overlegplatform bijdragen tot de ontwikkeling van een uniek kwaliteitssysteem voor de keten van plantaardige productie. Teneinde kwaliteitsvolle én veilige plantaardige eindproducten af te leveren, dienen alle schakels betrokken te zijn; zijn gestelde eisen en normen voor productieprocessen onmisbaar en is controle een belangrijk element. Controle kan uitgevoerd worden door de overheid of door onafhankelijke controleorganismen. De basis van dit systeem is autocontrole.

IKKB is gebaseerd op een ketenbenadering voor de ganse plantaardige productie:

IKKB geldt voor alle schakels in de keten en voor alle productstromen.

In de teelt van plantaardige grondstoffen wordt rotatie toegepast. Een efficiënt systeem van autocontrole kan enkel bekomen worden indien alle roterende gewassen - bieten, aardappelen, groenten, granen, maïs, cichorei, enz - in rekening worden gebracht én indien alle betrokken partijen - landbouwers en hun toeleveranciers, verwerkende industrie, transport, handel & distributie, verbruikers en de publieke autoriteiten - geïntegreerd worden in het systeem.

IKKB is bovendien toegepast op alle productstromen van de land- en tuinbouw naar de verwerkende industrie en de terugstromen van de industrie (nevenproducten) naar de landbouw (in hoofdzaak met bestemming dierenvoeders en bodem).

De bedoeling van het IKKB-systeem is IKKB basiskwaliteit te garanderen doorheen de volledige voedselketen met inbegrip van traceerbaarheid.
Elke schakel neemt de eigen verantwoordelijkheid op waardoor gestreefd kan worden naar een integrale ketenkwaliteit en traceerbaarheid.

In volgend schema wordt de ketenaanpak geïllustreerd:

Het 4-letterwoord ‘IKKB’ onderschrijft de ketenbenadering en doelstellingen van het OVPG:

• ‘Integraal’ verwijst naar de link die gelegd wordt tussen elke verantwoordelijke partner van de keten (in functie van zijn belangen), opdat de hele keten kan geoptimaliseerd worden. Elke partner moet zijn eigen, persoonlijke verantwoordelijkheid nemen evenals zijn toewijding aan de sterkte van de keten garanderen.
• De ‘keten’ omvat alle partners in de voedselketen: toeleveranciers, landbouwers, handelaars en tussenpersonen, de verwerkers van basisgrondstoffen en bijproducten, de verwerkers van basisgrondstoffen tot eindproducten, transport en opslag, groothandelaars en de eigenlijke consument.
• ‘Kwaliteit’ omvat het geheel van kenmerken die beantwoorden aan de eisen inzake productveiligheid, technologische productkwaliteit (de aard, de gesteldheid, de samenstelling, de nutritionele aspecten, de verpakking en de etikettering), milieu en gezondheid. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de basiskwaliteit (wettelijke eisen) en de sectorspecifieke kwaliteit (aanvullende eisen);
• ‘Beheer’ houdt concreet planning, uitvoering, controle (monitoring) en verbetering in.

IKKB is gebaseerd op autocontrole

Centraal in het IKKB – systeem is de IKKB Standaard.

De IKKB Standaard beschrijft de basiskwaliteit gedefinieerd als de wettelijke en aanvullende (sectoraal afgesproken) eisen inzake productveiligheid, -kwaliteit en milieu.
De IKKB Standaard is een autocontrolesysteem waarin de rol van producenten (landbouwer, industrie en toeleveranciers) en de overheid duidelijk afgelijnd zijn. De producenten staan in voor veiligheid en kwaliteit van hun producten. De overheid staat in voor normering, inspectie en toezicht op de productieprocessen en de producten.

Dit autocontrolesysteem is gebaseerd op:

1. een gedocumenteerd productieproces (I&R: identificatie & registratie),
2. garanties voor veiligheid en kwaliteit (bewakingsystemen volgens de HACCP principes, codes van goed landbouw-, handel- en productiepraktijken),
3. extern onafhankelijk toezicht (overheid of controleorganismen).

Via dit ketensysteem van autocontrole in de ganse plantaardige sector wordt tegemoetgekomen aan de vereisten van het FAVV inzake autocontrole en traceerbaarheid voor de plantaardige sector voor “alle stadia van de productie, verwerking en distributie van producten”.

IKKB voor de landbouwproductie:

Voor de primaire plantaardige productie werd de IKKB Standaard uitgewerkt binnen het overleg OVPG-AGROFRONT (Algemeen Boeren Syndicaat, Boerenbond en Fédération Wallone des Agriculteurs). Door deze aanpak wordt de haalbaarheid en de efficiëntie van het systeem verzekerd.

De IKKB Standaard beschrijft de basiskwaliteit gedefinieerd als de wettelijke en aanvullende (sectoraal afgesproken) eisen inzake productveiligheid, -kwaliteit en milieu. De IKKB Standaard bevat aldus de minimale eisen voor de landbouwer om toegang tot de markt te krijgen.

1 Identificatie en registratie
Het instrument voor identificatie en registratie op landbouwniveau is de teeltsteekkaart. De teeltsteekkaart moet de volledige traceerbaarheid verzekeren. De verzamelde informatie moet relevant zijn voor de verdere keten en de administratieve taken voor de landbouwer moeten tot een strikt minimum herleden worden. De informatie die in de teeltsteekkaart geregistreerd dient te worden is eveneens gebaseerd op een gevarenanalyse en op de kwaliteitsvereisten m.b.t. de producten en het productieproces. De teeltsteekkaart vormt in feite het paspoort van het geproduceerde product en bevat de eenmalige identificatie van de producent en de productie-eenheid en de noodzakelijke registraties tijdens de teelt.

In het kader van de traceerbaarheid (I&R) blijft de landbouwer eigenaar van de gegevens. Gegevensoverdracht naar andere schakels van de keten blijft beperkt tot identificatie van de producent, de teelt of het perceel. De identificatie van producenten en percelen maakt bij voorkeur gebruik van één standaard.

2 Garanties voor veiligheid en kwaliteit
Het IKKB systeem is een autocontrolesysteem ter beheersing van voedselveiligheid en kwaliteit, gebaseerd op de principes van HACCP. De werkinstrumenten voor de IKKB Standaard op landbouwniveau worden momenteel uitgewerkt binnen het overleg OVPG-AGROFRONT en bestaan uit: een gids voor Goede Landbouwpraktijken, een lastenboek en een checklist; met inbegrip van een teeltsteekkaart als instrument voor traceerbaarheid.

Bij de ontwikkeling van de gids voor goede landbouwpraktijken wordt de productsteekkaart gebruikt. De productsteekkaart, door OVPG ontwikkeld in het kader van de GMP dierenvoerders, integreert de filosofie van een HACCP-stappenplan in een vereenvoudigd en volledig formaat. Het voorzorgsprincipe is volledig opgenomen in deze benadering. Tot op heden werden reeds productsteekkaarten ontwikkeld voor de aardappelen, industriegroenten, granen, suikerbieten en verse groenten & fruit.

Het systeem zal de productie van plantaardige grondstoffen borgen op een duurzame wijze, met respect voor het milieu en garanties voor voedselveiligheid, kwaliteitsborging en traceerbaarheid.

3 Externe controle
Externe controle op de correcte implementatie van het systeem is een integraal onderdeel van het IKKB-autocontrolesysteem. Deze onafhankelijke controle kan rechtstreeks uitgevoerd worden door het FAVV ofwel door een onafhankelijk controle- of certificeringsorganisme dat op zijn beurt erkend is door het FAVV.

Het IKKB Systeem is echter een vrijwillig systeem. De IKKB Standaard garandeert basiskwaliteit, zoals ook vereist door de wetgeving, doch voorziet tevens aanvullende vereisten (welke sectoraal overeengekomen worden). De landbouwer is volledig vrij te werken volgens deze standaard.

Het beheer van de IKKB Standaard:

Het beheer van de IKKB Standaard zal toevertrouwd worden aan de vzw VEGAPLAN.BE
VEGAPLAN.BE informeert geïnteresseerden over de IKKB Standaard en beheert in een databank het adressenbestand en de status van de bedrijven die de IKKB Standaard gebruiken. Verder zal VEGAPLAN.BE instaan voor de erkenning en opleiding van de auditoren -en dit op een uniforme en harmonieuze manier-, alsook voor de coördinatie van diverse opleidingen voor de achterban. Tenslotte zal VEGAPLAN.BE waken over de geharmoniseerde toepassing van de verificatieprocedures m.b.t. staalname en analyse.

IKKB voor de verwerkende plantaardige industrie:

Het IKKB systeem is gebaseerd op een ketenbenadering waarbij ook verwerkers van de plantaardige productie hun steentje moeten bijdragen.

Het autocontrolesysteem IKKB impliceert tevens voor de verwerkers (1) een identificatie- en registratiesysteem, (2) garanties voor veiligheid en kwaliteit en (3) extern onafhankelijk toezicht (overheid of controleorganisme).

(1) Identificatie en registratie & (2) Garanties voor veiligheid en kwaliteit
In de voedingsindustrie bestaan reeds talrijke systemen teneinde veiligheid en kwaliteitsborging alsook traceerbaarheid te garanderen (Goede Management Praktijken, Goede Hygiëne Praktijken, HACCP, ISO, …). Ook identificatie en registratie maken integraal deel uit van deze systemen. De IKKB Standaard voor verwerkers omvat bijgevolg enerzijds het vervolmaken en optimaliseren van bestaande autocontrolesystemen, en anderzijds het uitbreiden van deze systemen naar de nevenstromen.

Eén van de eerste concrete realisaties van het OVPG (eind 2000), teneinde uitbreiding naar nevenstromen te realiseren, was de introductie van een productsteekkaart voor de voedingsindustrie die bijproducten levert aan de voedermiddelenkolom. Vele verwerkers van (primaire) plantaardige grondstoffen hebben immers, soms kleine, stromen bijproducten naar de veevoederkolom (bietenpulp, aardappelschillen, graanpellen, …). De productsteekkaart integreert de filosofie van een HACCP-stappenplan (risicoanalyse, bepaling van kritische punten, maximumwaarden, corrigerende acties, monitoring en documentatie) in een vereenvoudigd en volledig formaat. Het voorzorgsprincipe is volledig opgenomen in deze benadering.

De volgende stap bestaat erin hetzelfde instrument toe te passen op de bijproducten met bestemming bodem. De productsteekkaart maakt het mogelijk onderscheid te maken tussen afval en product.

Op deze wijze worden alle terugstromen (van industrie naar landbouw) in het IKKB systeem opgenomen. Gekoppeld aan het engagement van de verwerkers om producten af te nemen van IKKB-gecertificeerde landbouwers wordt alzo de ganse keten van productstromen gesloten.

(3) Externe controle
Ook de verwerkers zijn onderhevig aan externe controle. Vandaag zijn reeds vele verwerkers gecertificeerd door geaccrediteerde controleorganisme voor de stroom met bestemming menselijke voeding. Eén en ander wordt nu uitgebreid naar de andere productstromen. Zowel de externe controle door de overheid (FAVV) als via een geaccrediteerde derde zijn mogelijk.

Op de website van VEGAPLAN.BE zou een lijst voorzien worden waarin alle verwerkers van plantaardige grondstoffen, welke zich engageren in het IKKB Systeem, opgenomen zijn. Deze lijst zal publiek toegankelijk zijn.

IKKB voor de toeleveranciers:

Gevolg gevend aan de keten-filosofie van het IKKB Systeem worden ook alle toeleveranciers bij het IKKB Systeem betrokken.

Het spreekt immers voor zich dat de kwaliteit en veiligheid van de primaire plantaardige productie enkel doeltreffend kan geborgd worden indien de kwaliteitsborging van de toegeleverde producten en diensten eveneens efficiënt is. Voor de uitwerking van de IKKB standaard bleek dus overleg met de toeleveranciers noodzakelijk.

De toeleveranciers worden opgedeeld in (1) toeleveranciers van producten: zaaizaad, poot-en plantgoed, meststoffen en fytosanitaire producten en (2) toeleveranciers van diensten: loonwerkers, transport, handel & distributie.

Teneinde tegemoet te komen aan de vereisten van een autocontrolesysteem zal ook voor de toeleveranciers (1) identificatie en registratie, (2) veiligheid- en kwaliteitsgarantie en (3) externe controle van toepassing zijn.

(1) Identificatie en registratie & (2) Garanties voor veiligheid en kwaliteit
Het overleg met de toeleveranciers omvat twee hoofdaspecten: (1) welke garanties kunnen geboden worden m.b.t. de kwaliteitsborging van de geleverde diensten of producten en (2) welke garanties kunnen geboden worden m.b.t. de traceerbaarheid van de geleverde diensten of producten. Het overleg beoogt een optimaliseren van de bestaande systemen van kwaliteitsborging en traceerbaarheid bij de toeleveranciers en dit in functie van de noodzaak, de haalbaarheid en de betaalbaarheid.
De toeleveranciers hebben hun medewerking toegezegd in de uitwerking van een “witboek” waarin de bestaande situatie inzake traceerbaarheid en kwaliteitsborgingsystemen in de voor hun van toepassing zijnde activiteiten beschreven wordt. Momenteel wordt volop gewerkt aan het witboek dat de bestaande situatie inzake kwaliteitsborging en traceerbaarheid voor de toeleveranciers van de primaire plantaardige productie in kaart zal brengen.

(3) Externe controle
Logischerwijze zijn ook de toeleveranciers onderhevig aan externe controle (FAVV of onafhankelijke controle – instelling).

IKKB voldoet aan de economische, sociale en milieugerichte aspecten van duurzame ontwikkeling

“Een duurzame landbouw hanteert praktijken die economisch efficiënt, ecologisch en sociaal aanvaardbaar zijn in eerste instantie voor de huidige generatie, maar zonder de kansen van toekomstige generaties te hypothekeren.” (Uit: elementen voor een toekomstige visie m.b.t. een duurzame land- en tuinbouw in Vlaanderen; Prof. D. Reheul, Prof. E. Mathijs, ir. J. Relaes. Steunpunt duurzame landbouw.)

Een welvarende maatschappij, waar de primaire behoeften in hoge mate verzadigd zijn, kan het zich permitteren om belang te hechten aan andere waarden. Aldus evolueerde het landbouwbeleid van een zelfvoorzienend beleid naar een ‘duurzamer’ beleid met aandacht voor bijvoorbeeld ecologische waarden zoals het landschap, de biodiversiteit, het milieu, enz. Ook de vraag naar kwaliteit neemt voortdurend toe en de eerste invulling van kwaliteit (de intrinsieke productkwaliteit) evolueert meer en meer naar de kwaliteit van het productieproces. Recent is daar nog een betekenisverbreding bijgekomen: de perceptie van voedselveiligheid. De bekommernis om veilig voedsel is van toepassing op het hele productieproces van voedingsmiddelen en overstijgt duidelijk de primaire productie want ook de toeleverende sectoren en de sectoren die land- en tuinbouwproducten verwerken zijn hierin in hoge mate betrokken.

IKKB komt in verschillende opzichten tegemoet aan een ‘duurzame’ landbouw. Zo worden bovenvermelde belangen (kwaliteit van het product én productieproces met inbegrip van voedselveiligheid) weerspiegeld in het IKKB concept. Ook wordt de betrokkenheid van de verschillende sectoren (toeleveranciers, verwerkers, handel en distributie) weerspiegeld in de IKKB ketenbenadering. Binnen de vastgelegde doelstellingen van het systeem, zou de uitwerking en implementatie van de IKKB Standaard een aanzienlijke bijdrage kunnen leveren in de verder ontwikkeling van een duurzame land- en tuinbouw, zowel op economisch, ecologisch als sociaal gebied.

de voedselketen | voedselveiligheid | gezondheid | kwaliteit | test uw kennis | links
| © Fevia '05 | Website by Point X